ADBL 294.00 ( 14076 ) ( -20.15 )    AHPC 97.00 ( 3268 ) ( 0 )    AKJCL 80.00 ( 510 ) ( -5 )    AKPL 152.00 ( 1001 ) ( -3 )    ALICL 545.00 ( 10304 ) ( -7 )    AMFI 657.00 ( 130 ) ( -15 )    API 126.00 ( 7443 ) ( 2 )    BARUN 91.00 ( 350 ) ( -2 )    BHBL 145.00 ( 5983 ) ( 8 )    BOKL 237.00 ( 12436 ) ( -2 )    BPCL 336.00 ( 2672 ) ( -2 )    CBBL 868.00 ( 3544 ) ( 3 )    CBL 147.00 ( 27107 ) ( -2 )    CCBL 159.00 ( 18199 ) ( 1 )    CFCL 109.00 ( 3600 ) ( 1 )    CHCL 500.00 ( 8476 ) ( 0 )    CHL 102.00 ( 111 ) ( 0 )    CHLBS 570.00 ( 3260 ) ( -14 )    CIT 2,521.00 ( 707 ) ( -19 )    CLBSL 616.00 ( 91 ) ( -12 )    CMF1 8.70 ( 100 ) ( -0.12 )    CORBL 90.00 ( 130 ) ( 0 )    CZBIL 201.00 ( 10958 ) ( -1 )    DBBL 121.00 ( 10454 ) ( -3 )    DDBL 572.00 ( 691 ) ( -3 )    DHPL 87.00 ( 30 ) ( -1 )    EBL 510.00 ( 8267 ) ( 3 )    EDBL 275.00 ( 570 ) ( -10 )    EIC 802.00 ( 130 ) ( 17 )    FMDBL 358.00 ( 1210 ) ( -2 )    FOWAD 1,517.00 ( 317 ) ( -9 )    GBBL 182.00 ( 5201 ) ( 2 )    GBIME 258.00 ( 9983 ) ( -2 )    GBLBS 437.00 ( 3308 ) ( -5 )    GDBL 177.00 ( 3984 ) ( 0 )    GFCL 111.00 ( 1350 ) ( 0 )    GHL 241.00 ( 30 ) ( -12 )    GILB 1,070.00 ( 105 ) ( 0 )    GIMES1 7.40 ( 6000 ) ( 0 )    GLICL 680.00 ( 2414 ) ( -10 )    GRDBL 102.00 ( 545 ) ( 0 )    GUFL 104.00 ( 2688 ) ( 1 )    HATH 107.00 ( 80 ) ( -2 )    HBL 425.00 ( 3796 ) ( -7 )    HDL 1,306.00 ( 10 ) ( -15 )    HGI 372.00 ( 1397 ) ( -6 )    HIDCL 130.00 ( 5610 ) ( -3 )    HPPL 170.00 ( 1160 ) ( 0 )    ICFC 145.00 ( 3594 ) ( -1 )    IGI 393.00 ( 500 ) ( -7 )    JBBL 134.00 ( 4395 ) ( 0 )    JBNL 164.00 ( 25899 ) ( 1 )    JBNLPO 100.00 ( 20000 ) ( -1 )    JEFL 129.00 ( 250 ) ( -4 )    JFL 160.00 ( 1244 ) ( -2 )    JOSHI 168.00 ( 10 ) ( -8 )    JSLBB 2,374.00 ( 442 ) ( 51 )    KADBL 141.00 ( 50 ) ( -2 )    KBBL 206.00 ( 622 ) ( -1 )    KBL 229.00 ( 9533 ) ( -2 )    KKHC 72.00 ( 304 ) ( -1 )    KMCDB 825.00 ( 160 ) ( -15 )    KMFL 865.00 ( 95 ) ( -15 )    KNBL 116.00 ( 575 ) ( 2 )    KPCL 90.00 ( 930 ) ( 0 )    KRBL 91.00 ( 884 ) ( 1 )    KSBBL 132.00 ( 1449 ) ( 0 )    LBBL 171.00 ( 6493 ) ( 2 )    LBL 184.00 ( 8627 ) ( -2 )    LEMF 7.01 ( 500 ) ( -0.14 )    LGIL 500.00 ( 3282 ) ( -2 )    LICN 1,604.00 ( 3295 ) ( 0 )    LLBS 753.00 ( 70 ) ( 0 )    MBL 209.00 ( 6339 ) ( 3 )    MDB 226.00 ( 1140 ) ( -6 )    MEGA 157.00 ( 19502 ) ( -1 )    MERO 579.00 ( 964 ) ( -8 )    MFIL 111.00 ( 4963 ) ( 0 )    MIDBL 144.00 ( 1038 ) ( 1 )    MLBBL 609.00 ( 27 ) ( 10 )    MLBL 156.00 ( 1732 ) ( -1 )    MMFDB 908.00 ( 30 ) ( -8 )    MNBBL 338.00 ( 6316 ) ( 2 )    MSLB 1,327.00 ( 45 ) ( -25 )    MSMBS 526.00 ( 583 ) ( -9 )    NABIL 682.00 ( 8715 ) ( -5 )    NABILP 648.00 ( 3681 ) ( 0 )    NADEP 666.00 ( 404 ) ( -19 )    NBB 184.00 ( 13048 ) ( 0 )    NBBL 631.00 ( 501 ) ( 2 )    NBL 283.00 ( 37310 ) ( -2 )    NCCB 205.00 ( 14947 ) ( 0 )    NCCBPO 130.00 ( 3202 ) ( 0 )    NCDB 116.00 ( 608 ) ( 1 )    NEF 7.76 ( 21963 ) ( -0.14 )    NGPL 120.00 ( 77 ) ( 2 )    NHDL 122.00 ( 140 ) ( 0 )    NHPC 62.00 ( 3120 ) ( 1 )    NIB 500.00 ( 7928 ) ( -3 )    NIBLPF 7.40 ( 4168 ) ( 0.1 )    NIBPO 468.00 ( 6500 ) ( 4 )    NICA 378.00 ( 13490 ) ( 0 )    NICGF 8.77 ( 950 ) ( 0.17 )    NICL 365.00 ( 3100 ) ( -9 )    NIL 508.00 ( 4112 ) ( -5 )    NLG 781.00 ( 954 ) ( -14 )    NLIC 1,050.00 ( 25277 ) ( 35 )    NLICL 615.00 ( 3578 ) ( -10 )    NMB 307.00 ( 31553 ) ( 4 )    NMBHF1 8.69 ( 21167 ) ( -0.16 )    NMBMF 1,008.00 ( 270 ) ( -8 )    NMBSF1 9.81 ( 21400 ) ( -0.09 )    NMFBS 1,600.00 ( 252 ) ( 0 )    NNLB 464.00 ( 411 ) ( 0 )    NSEWA 530.00 ( 170 ) ( -20 )    NTC 685.00 ( 926 ) ( 1 )    NUBL 701.00 ( 326 ) ( 8 )    OHL 415.00 ( 961 ) ( -3 )    PCBL 305.00 ( 15552 ) ( -1 )    PFL 129.00 ( 195 ) ( 2 )    PIC 1,003.00 ( 1134 ) ( 9 )    PICL 678.00 ( 20 ) ( 13 )    PLIC 431.00 ( 7685 ) ( -6 )    PMHPL 108.00 ( 1150 ) ( 1 )    PRIN 403.00 ( 3306 ) ( -5 )    PRVU 211.00 ( 46915 ) ( -3 )    PURBL 160.00 ( 904 ) ( 0 )    RADHI 157.00 ( 253 ) ( -1 )    RBCL 9,030.00 ( 30 ) ( -70 )    RBCLPO 8,507.00 ( 140 ) ( -48 )    RHPC 85.00 ( 1114 ) ( 0 )    RLFL 111.00 ( 4457 ) ( -1 )    RMDC 519.00 ( 712 ) ( -2 )    RRHP 89.00 ( 100 ) ( 0 )    RSDC 370.00 ( 923 ) ( 2 )    SADBL 135.00 ( 1092 ) ( 0 )    SAEF 8.70 ( 2510 ) ( 0 )    SANIMA 291.00 ( 13764 ) ( 0 )    SBBLJ 180.00 ( 5220 ) ( -8 )    SBI 370.00 ( 4208 ) ( -5 )    SBL 274.00 ( 10147 ) ( -3 )    SCB 525.00 ( 5559 ) ( -5 )    SDESI 583.00 ( 725 ) ( -12 )    SEF 9.30 ( 20900 ) ( 0.17 )    SEOS 9.50 ( 7000 ) ( -0.18 )    SFFIL 207.00 ( 25 ) ( 0 )    SHINE 239.00 ( 1205 ) ( -4 )    SHL 201.00 ( 4055 ) ( 1 )    SHPC 221.00 ( 3290 ) ( 6 )    SIC 1,257.00 ( 250 ) ( -22 )    SICL 865.00 ( 3260 ) ( 4 )    SIFC 134.00 ( 779 ) ( 2 )    SIL 598.00 ( 1917 ) ( 7 )    SINDU 126.00 ( 1648 ) ( -12 )    SKBBL 825.00 ( 2830 ) ( -8 )    SLBBL 488.00 ( 697 ) ( -12 )    SLBS 901.00 ( 30 ) ( -21 )    SLBSL 771.00 ( 520 ) ( -4 )    SLICL 513.00 ( 1360 ) ( 0 )    SMATA 1,305.00 ( 1403 ) ( -11 )    SMB 590.00 ( 0 ) ( 0 )    SMFDB 637.00 ( 40 ) ( -13 )    SPDL 87.00 ( 1293 ) ( -1 )    SRBL 206.00 ( 9145 ) ( 0 )    SWBBL 775.00 ( 444 ) ( -5 )    TNBL 157.00 ( 205 ) ( 1 )    TRH 243.00 ( 450 ) ( 2 )    UIC 766.00 ( 2445 ) ( 4 )    UMB 1,230.00 ( 10 ) ( -10 )    UMHL 106.00 ( 816 ) ( -2 )    UNL 19,110.00 ( 10 ) ( -390 )    UPPER 222.00 ( 40964 ) ( -2 )    VLBS 668.00 ( 149 ) ( -1 )    WOMI 1,096.00 ( 185 ) ( -22 )   

ज्ञान निर्माणको यात्रा

 शिखरनाथ खनाल   १८ भदौ, २०७७



ज्ञानको खजाना अथाह र अभेद्य छ । यो खजाना दिनानुदिन थपिदो र भरिदो छ । हरेक दिन नयाँ ज्ञान खोजिदै छ र ज्ञानको महासागरमा थपिदै छ । नयाँ ज्ञानको खोजीका लागि पुरानो ज्ञानलाई खोतल्दै पर्गेल्दै टुक्राउदै जोड्दै थप्दै गरिएको छ । विद्यमान ज्ञानको जगमा र विद्यमान ज्ञानको विकासका रुपमा नयाँ ज्ञान र विद्धता जन्मिदो र ज्ञानको अनन्त खजानामा थपिदो छ । यो क्रम निरन्तर चलिरहेको छ ।

ज्ञानको खोजीको इतिहास लामो छ । यसका विधि, प्रविधि र क्षेत्र दिनानुदिन बदलिदा छन् । हामी जे जान्द छौं वा जे बुझेको ठान्दछौं त्यो जानेको अनुभुति हामीलाई एक स्तरको आनन्द वा सन्तुष्टि दिन पर्याप्त हुन सक्छ । तर यसको पुर्णता तर्फको यात्रा बाँकी नै रहेको हुन्छ ।

यही हामीले जानिसकेको ठानेको विषय थप ज्ञान निर्माणको आधार बन्दछ । ज्ञातको जगबाट अज्ञात तर्फको यात्रा वा फड्को वास्तव मै रोमाञ्चक हुन्छ । यो बौद्धिक यात्राको रोमाञ्चकता नै शायद मानिस हुनुको उत्कृष्टता पनि हो ।

ज्ञानको यात्राका केही रमाइला चरित्र छन् । ज्ञानको उपभोक्ता नै ज्ञानको निर्माता बन्दछ । विद्यमान ज्ञानको उपयोग गरेर नै नयाँ ज्ञान निर्माण हुन्छ । विद्यमान ज्ञानको अध्ययन गरेर नै यसका अपुर्णताहरु, यसले नदेखाएका विषयहरु वा यसले संकेत मात्र गरेका विषयहरुतर्फ थप ज्ञानको खोजीलाई लक्षित गरिन्छ । यसर्थ ज्ञानको यात्रामा पुर्णताको अपेक्षा वा भ्रम हुदैन ।

ज्ञान निर्माण र सिकाइ झट्ट सुन्दा उस्तै लागेता पनि यी दुईमा महत्वपुर्ण अन्तर छ । सिकाइ व्यक्ति भित्र हुने एउटा आन्तरिक प्रक्रिया हो जसबाट व्यक्तिको सोच, विश्वास, विचार वा क्षमतामा परिवर्तन ल्याउँछ । ज्ञान निर्माण भनेको त्यो भन्दा केही फरक हो ।

ज्ञान निर्माणमा सिकिएको ज्ञानलाई सार्वजनिक उपयोग, परीक्षण वा परिस्कार का लागि उपलब्ध गराइन्छ । यसर्थ सिकाइ व्यक्तिगत हुन्छ भने ज्ञान निर्माण सार्वजनिक हुन्छ । यसले सार्वजनिक रुपमा उपलब्ध ज्ञानको भण्डार वा ज्ञानको दायरालाई विस्तार गर्ने कार्य गर्दछ । यसले थप नयाँ ज्ञानको निर्माणको बाटो देखाउँछ । यसरी ज्ञान निर्माणले समाजको र विश्व समुदायकै क्षमता र सँस्कार सुधार्दछ ।

ज्ञानको खोजीमा खोजकर्ताको तटस्थता महत्वपुर्ण हुन्छ । ज्ञानको खोजीमा आफ्नो स्वार्थ वा आफुले हालसम्म लिइराखेको पुर्वधारणा प्रतिको आशक्तिबाट आफुलाई मुक्त नगर्दा वा गर्न नसक्दा ज्ञानको यात्रा प्रभावित भएको हुन्छ ।

अनुसन्धानकर्ताहरु आफ्नो अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञानको प्रस्तुतिसँगै आफ्नो पुर्व ज्ञानको, आफ्ना दार्शनिक मान्यताहरुको, आफ्ना वा अनुसन्धानका क्रममा आफुलाई प्राप्त सुचना र तथ्यहरु उपलब्ध गराउने व्यक्तिहरुका मुल्य मान्यताहरुबाट पर्न सक्ने प्रभावहरुको, आफुले प्रयोग गरेको विधिको, त्यसका सीमा र कमजोरीहरु आदिको समेत इमान्दारीपुर्वक उल्लेख गर्ने गर्दछन् ।

यस्ता विषयहरु समावेश नगर्दा सो ज्ञानको संचार नै अधुरो मानिन्छ । यसर्थ ज्ञान निर्माण र यसको प्रस्तुतिमा एउटा उच्च स्तरको इमान्दारिता रहेको हुन्छ । यसमा कुनै विजयको उन्माद वा पुर्णताको दम्भ वा आत्मप्रशंसा भन्दा पनि बौद्धिक विनयशीलता र प्राप्त ज्ञानले देखाउने थपखोज र अध्ययनका दिशाहरु त्था आवश्यकताहरुको बोध प्रतिविम्बित हुन्छ । 

उपलब्ध ज्ञानको जगमा नै थप ज्ञान निर्माण हुने गर्दछ । तर फेरि कुनै उपलब्ध ज्ञानको बन्धक बनेर पनि ज्ञानको यात्रा अघि बढ्दैन । त्यसैले हरेक प्राप्त ज्ञानको सहज र सजिलो भाषामा संचार पनि हुनुपर्दछ । यसैले ज्ञान यसका उपभोक्ताहरुबाट परीक्षण र संपरीक्षणका लागि खुला पनि हुनुपर्दछ । 

ज्ञान निर्माणको यात्रा निरन्तर भएकोले कुनै पनि ज्ञान आफैमा अन्तिम र अकाट्य हुदैन । आफुले संचार गरेको ज्ञानको विषय परीक्षण र संपरीक्षणबाट थप परिस्कृत वा स्थापित हुन्छ तर नष्ट वा अवमुल्यन हुदैन ।

आजको ज्ञान त्यसैको आधारमा पछि गरिने अन्य अध्ययनहरुबाट अपुर्ण वा गलत समेत सिद्ध हुन सक्दछ तर यसको अर्थ उक्त समय परिवेशमा वैज्ञानिक खोजविधिबाट पत्ता लागेको ज्ञानको अवमुल्यन भन्ने हुदैन । सो ज्ञानका अनुसन्धाता वा प्रवेत्ता बेकार रहेछन् भन्ने अर्थ पनि हुदैन ।

समयसँगै नयाँ खोज अनुसन्धान र परीक्षण हुदै जाँदा आज हामीले स्थापित र संचार गरिएको ज्ञान पनि भोलि गलत वा अपुर्ण देखिन सक्छ र नयाँ अध्ययनले यसलाई झन् अघि बढाउन सक्छ । फेरि कुनै व्यक्तिले प्रशस्त अनुसन्धान विनै आजको ज्ञानलाई खन्डन गरेमा पनि त्यसकोे समेत बैज्ञानिक परीक्षण अर्को अध्ययनले गर्ने हुन्छ ।

यसर्थ, आजको हरेक अध्ययन, अनुसन्धान खोज र परीक्षण भोलिको ज्ञान निर्माणको अभिन्न आधार बन्न सक्दछ । कुनै विषयमा लेखेर, प्रकाशित गर्नु वा बोलेर प्रसारण गर्नु भनेको आफ्नो ज्ञानलाई परीक्षण र मुल्यांकनका लागि विश्व समक्ष छोड्नु पनि हो । 

जब कुनै विषयमा हामी लेख्छौं, प्रकाशित गछौं स्वाभाविकै रुपमा हाम्रो ज्ञान यसका पाठकहरुबाट परीक्षण हुन थाल्छ । हाम्रो अध्ययनबाट हामीले लिएको ज्ञान कति सही वा गलत भन्ने विषयको सत्यापन हुन्छ । यसको बारेमा सकारात्मक र नकारात्मक मुल्यांकनहरु हुन सक्छन् । यसका विषयमा व्यक्तहुने प्रकाशित वा अप्रकाशित मुल्यांकनहरु, समालोचनाहरु, भविष्यका लेखक वा अध्येताहरुबाट सन्दर्भ सामग्राीका रुपमा गर्ने प्रयोगबाट हाम्रो ज्ञानको स्तर स्थापित हुन्छ । 

आफ्नो ज्ञानको विषयलाई खुला परीक्षणमा उतार्ने र यस माथि व्यक्तहुने सकारात्मक र नकारात्मक दुवै किसिमका धारणाहरुलाई ग्रहण गरेर आफ्नो ज्ञानको उचाइ बढाउने प्रक्रिया निरन्तर रहने हुँदा ज्ञानका साधकहरुमा दम्भ, अहंकार, वा म नै जान्ने भन्ने खालका भावनाहरु नभै यस किसिमको विनम्रताको अपेक्षा रहने गर्दछ । यदि ज्ञानको खुला परीक्षण र यस माथिका प्रश्न र धारणाहरुमा बन्देज रहेमा यसले ज्ञान निर्माणको यात्रालाई नै कमजोर र अवरुद्ध पार्दछ । 

विश्वमा ज्ञानको महत्व कहिल्यै कम भएको छैन । त्यसैले ज्ञानको खोजीको, ज्ञान खोज्ने विधिको र ज्ञान खोज्ने साधकको पनि महत्व कम हुदैन । भनिन्छ आजको युग ज्ञानको युग हो । आजको अर्थतन्त्र ज्ञान अर्थतन्त्र हो । आजको व्यवस्थापनमा ज्ञान व्यवस्थापनको महत्व बढेको छ । 

उत्पादन पद्धतिमा कच्चा पदार्थको गुणस्तर, मात्रा, मेसिनको प्रकार, कार्य प्रणाली एकै भएतापनि दक्ष र अदक्ष कर्मचारी हुँदा उत्पादकत्व फरक पर्दछ । कामदारमा रहेको ज्ञान र सीपको स्तरले फरक पार्दछ । ज्ञानको स्तरले उत्पादकत्व र आम्दानीमा असर पार्ने भएकाले ज्ञान अब एउटा आर्थिक तत्वसमेत बन्न पुगेको छ ।

ज्ञान निर्माणमा गरिने खर्च लगानी भएको छ । कुनै औद्योगिक सँस्थाले आफ्नो वस्तु वा सेवाको गुणस्तर बढाउनका लागि गर्ने अनुसन्धानात्मक कार्यहरु, कर्मचारीको ज्ञान र निपुणता बढाउनका लागि उपलब्ध गराइने तालीम, सीप विकास कार्यक्रम इत्यादिहरु लगानी भएका छन् । 

अर्थतन्त्र अब यसरी ज्ञान अर्थतन्त्र बन्दै आएको छ । मानिसहरुमा सिक्न अभिप्रेरित गर्दै, उनीहरुमा ज्ञानलाई बढाउदै र व्यक्तिहरुमा रहेको ज्ञानलाई सँस्थाको हितमा उपयोग गर्दै जानका लागि ज्ञान व्यवस्थापनका विधि र पद्धतिहरु व्यवस्थापनको नयाँ विधाका रुपमा विकास भएको र स्वीकार गरिएको छ ।

यसर्थ, जहाँ ज्ञानमाथि सत्ताको आधिपत्य, पदको दबदबा र बलको आतंकले हावी हुन खोज्छ, त्यो समाज, सँस्थावा पद्धति टिक्दैन र चल्दैन पनि, सफलता पाउन सक्दैन । ज्ञान माथि सत्ताशक्तिको दबदबा कहिलै सफल भएको छैन । बरु ज्ञानमाथि र ज्ञानको खोजी माथि शक्तिको दबदबा जतिलामो समय चल्छ उति बढी समाज र सभ्यता पीडित हुदै र क्षतिझेल्दै नै आएको छ । यसैले ज्ञान निर्माणको, प्रचारको, सत्यापनको र उत्प्ररेणको यात्रासँगै मानवीय प्रगतिको बाटोमा अघि बढ्नु आजको र आगामी दिनको अपरिहार्यता हुन आउछ । 

(लेखक नेपाल बैंक लिमिटेड प्रादेशिक कार्यालय विरगंजमा कार्यरत वरिष्ट प्रवन्धक हुनुहुन्छ ।)

 



प्रतिक्रिया


प्रतिक्रिया थप्नुहोस






विज्ञापन

 

© 2020 - अर्थ बुलेटिन | Developed by Smart Innovation